دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی ، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه کوثر بجنورد، بجنورد، ایران.
10.22034/lda.2026.146348.1160
چکیده
مقالات شمس، از برجسته‌ترین متون عرفانی زبان فارسی، صرفاً بازتاب تجربه‌های عرفانی یا آموزه‌های معنوی نیست، بلکه عرصه‌ای برای برساخت هویت، مشروعیت‌بخشی به مرجعیت معرفتی و ترسیم مرزهای گفتمانی میان «خودی» و «دیگری» نیز به شمار می‌رود. در گفتمان‌های عرفانی، مرجعیت معرفتی تنها بر بنیان تجربه‌های شهودی استوار نمی‌شود، بلکه از طریق راهبردهای زبانی و گفتمانی تثبیت و بازتولید می‌شود. ازاین‌رو، تبیین سازوکارهایی که از رهگذر آن‌ها حقیقت، هویت و مرجعیت در این متون برساخته می‌شوند، یکی از مسائل بنیادین در تحلیل گفتمان متون عرفانی است. پژوهش حاضر با هدف تبیین چگونگی بازنمایی «خودی» و «دیگری» و سازوکارهای گفتمانی برساخت هویت و مرجعیت معرفتی در مقالات شمس انجام شده است. چارچوب نظری پژوهش بر تحلیل انتقادی گفتمان و «مربع ایدئولوژیک» تئون ون‌دایک استوار است. داده‌های پژوهش شامل ده روایت منتخب از مقالات شمس است که بر اساس چهار راهبرد اصلی مربع ایدئولوژیک، یعنی برجسته‌سازی ویژگی‌های مثبت خودی، کم‌اهمیت جلوه‌دادن ویژگی‌های مثبت دیگری، برجسته‌سازی ویژگی‌های منفی دیگری و کم‌اهمیت جلوه‌دادن ویژگی‌های منفی خودی، و نیز هفت راهبرد معنایی شامل مقوله‌بندی، قطب‌بندی، تعمیم‌دهی، فاصله‌گذاری، مفهوم تلویحی، مبالغه و خلاف‌واقع تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که گفتمان شمس با بهره‌گیری از الگویی منسجم در بازنمایی هویت‌ها، «خودی» را در جایگاه مرجع مشروع حقیقت، معرفت و ارزش قرار می‌دهد و «دیگری» را در موقعیتی فروتر از حیث معرفتی و ارزشی بازنمایی می‌کند. همچنین، تعامل راهبردهای معنایی با مربع ایدئولوژیک، به تثبیت مرزهای هویتی و مشروعیت‌بخشی به مرجعیت معرفتی در گفتمان عرفانی شمس می‌انجامد.
)