خوانش مقاومت در شعر شاملو بر پایۀ نظریۀ گفتمان انتقادی ون‌دایک

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی فارسی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران.

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران.

چکیده

شاملو شاعری است که در تقابل با اختناق سیاسی دهه‌های 134۰ و 135۰ شمسی در واکنش به فضای سیاسی و بحران‌های اجتماعی آن دوره، نقشی فعال در بازتاب و نقد وضعیت موجود داشته و آثاری خلق کرده است که در خدمت تبیین، بیدارسازی و بازآفرینی آرمان‌های انسانی قرار دارد. مسئلۀ اصلی پژوهش حاضر تبیین مؤلفه‌های آرمان‌شناختی شعر شاملو در دهۀ چهل و تحلیل چگونگی بازنمایی این آرمان‌ها در ساختار گفتمانی اشعار اوست. به‌این منظور از رویکرد تحلیل گفتمان بر پایۀ الگوی نظری ون‌دایک استفاده شده است. روش تحقیق توصیفی ـ تحلیلی با تکیه بر متون اصلی اشعار گردآوری شده می‌باشد. یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد آرمان‌هایی چون آزادی، عدالت، آگاهی، وطن و مرگ آگاهانه، عناصر محوری گفتمان مقاومت در شعر شاملو را تشکیل می‌دهند. شعر شاملو از دیدگاه ون‌دایک، گفتمان قدرت را در سه سطح زبانی، معنایی و اسطوره‌ای به چالش می‌کشد. شاملو با بهره‌گیری از زبان استعاری، آشنایی‌زدایی و نشانه‌پردازی، آرمان‌هایی چون آزادی، وطن، آگاهی، عدالت و مرگ آگاهانه را بازتاب داده و مخاطب را در مسیر آگاهی و مقاومت قرار می‌دهد و زبان شعرش را به بیانی از آگاهی و ایستادگی تاریخی بدل می‌سازند. این آرمان‌ها در سطح معنایی از طریق قطب‌بندی‌های ایدئولوژیک «ما/آن‌ها» و تقابل‌هایی نظیر آزادی/سرکوب، سکوت/فریاد، و امید/یأس سازمان می‌یابند؛ در سطح زبانی با بهره‌گیری از استعاره، نمادپردازی و برجسته‌سازی معنا تثبیت می‌شوند؛ و به بازتولید ایدئولوژی مقاومت در برابر گفتمان مسلط می‌انجامند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


احمدی، بابک. (1382). تأویل متن، تهران: مرکز.
احمدی، مسعود. (۱۳۸3). حرف زیادی، تهران: همراه.
ادیب­زاده، مجید. (1391). امپراطور اسطوره‌ها و تصویر غرب و روان­کاوی گفتمان ادبی ایران (1332-1356)، تهران: ققنوس.
بصیری، محمد صادق. (1388). سیر تحلیلی شعر مقاومت در ادبیات فارسی (جلد اول از آغاز تا عصر پهلوی)، کرمان: دانشگاه شهید باهنر کرمان.
حسین پورجافی، علی. (۱۳84). جریانهای شعری معاصر فارسی از کودتا (1322) تا انقلاب (1357). چاپ سوم. تهران: امیرکبیر.
پورنامداریان، تقی. (1374). سفر در مه، تهران: سروش.
پورنامداریان، تقی. (۱۳۸۱). خانه‌ام ابری است: شعر نیما از سنّت تا تجدّد، تهران: سروش.
ترابی، ضیاءالدین. (1389). آشنایی با ادبیات مقاومت جهان، تهران: نشر بنیاد حفظ آثار و ارزش‌های دفاع مقدّس.
ترکی، محمدرضا. (1395). ادبیات انقلاب اسلامی، تهران: زرین.
تلطف، کامران. (1394). سیاست نوشتار پژوهشی در شعر و داستان معاصر، ترجمۀ مهرک کمالی. تهران: نامک.
جعفری­جزی، مسعود. (۱۴۰۲). شاعران در جستجوی جایگاه: نگاهی دیگر به تحوّل شعر فارسی، تهران: نیلوفر.
حقوقی، محمد. (1394). شعر زمان ما احمد شاملو، تهران: نگاه.
خدادادی، فضل‌الله و سمیع‌زاده، رضا. (1399). «تحلیل ساختار ادبیّات پایداری در ژانرهای تعلیمی و مقاومت»، نشریۀ ادبیّات پایداری، دانشکدة ادبیّات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، 12(23)، 84-65.
رضایی، زینب. و گودرزی، محمدعلی. (۱۳۹۸). «تحلیل گفتمان انتقادی شعر احمد شاملو بر اساس مدل ون‌دایک»، پژوهش‌های زبان‌شناسی کاربردی، ۳۲، 138-115.
روزبه، محمدرضا. (1381).  ادبیات معاصر ایران (نظم)، تهران: روزگار.
زرقانی، سیدمهدی. (1384). چشم‌انداز شعر معاصر ایران، تهران: رهنما.
شاملو، احمد. (1401). گزینۀ اشعار شاملو، زیر نظر آیدا شاملو، تهران: مروارید.
شاملو، احمد. (1385). مجموعۀ آثار دفتر یکم شعرها ۱۳۲۳ ۱۳۷۸، تهران: نگاه.
شمیسا، سیروس. (1370). انواع ادبی، تهران: باغ آئینه.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1380). ادوار شعر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت، تهران: سخن.
فتوحی، محمود. (1391). سبک، نظریه‌ها، رویکردها، تهران: سخن.
قهرمانی، مریم. (1392). ترجمه و تحلیل انتقادی گفتمان: رویکرد نشانه­شناختی، تهران: آسپید.
کاکایی، عبدالجبار. (1380). بررسی تطبیقی موضوعات پایداری، تهران: پالیزان.
کاکایی، عبدالجبار. (1385). آوازهای نسل سرخ، تهران: عروج.
مرادی، لیلا. تفضلی، محمدصادق. منیری، حجت­اله. عزیزی، ناهید. (1403)، «مؤلفه‌های جامعۀ آرمانی در شعر معاصر ایران: با مطالعۀ موردی سروده‌های ملک‌الشعرای بهار و احمد شاملو»، متن پژوهی ادبی، دانشگاه علامه طباطبایی، 28(102)، 76-41.
موحد، ضیا. (۱۳89). دیروز و امروز شعر فارسی، تهران: هرمس.
ون­دایک، تئون. (1988م). تحلیل گفتمان: نظریه و روش، ترجمۀ یحی فیض­بخش. (۱۳۸۰). تهران: آگاه.
ون­دایک، تئون. (2008م). گفتمان و قدرت، ترجمۀ رضا محمدی. (۱۳۸۷). تهران: علمی.
ون­دایک، تئون. (1387). مطالعاتی در تحلیل گفتمان از دستور متن تا گفتمان کاوی انتقادی، گروه مترجمان: پیروز ایزدی و شعبان علی‌بهرام‌پور. غلامرضا کاشی و دیگران. تهران: وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی.