تحلیل گفتمانی صداهای خاموش در رساله‌های دلگشا و اخلاق الاشراف با رویکرد تاریخ گرایی نو

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی فارسی

نویسندگان

1 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.

چکیده

در میان آثار ادبی، رساله‌های عبید زاکانی به سبب رویکرد انتقادی و طنزآمیز خود، ظرفیت گسترده‌ای برای بازخوانی ساختارهای اجتماعی و فرهنگی عصر خویش دارند. با وجود پژوهش‌های متعدّد دربارۀ طنز و نقد اجتماعی در آثار عبید، چگونگی بازنمایی صداهای خاموش و گروه‌های حاشیه‌ای در رساله‌های دلگشا و اخلاق‌الاشراف، کمتر از منظر تحلیل گفتمانی و تاریخ‌گرایی نو بررسی شده است؛ از این رو، پژوهش حاضر با هدف تحلیل گفتمانی صداهای خاموش در این دو اثر و تبیین نسبت آن‌ها با ساختارهای قدرت و ایدئولوژی حاکم انجام شده است. این جستار، با رویکردی کیفی و با استفاده از تحلیل گفتمان  فوکویی و در چارچوب نظری تاریخ­‍‌‌‌‌گرایی نو انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که عبید با استفاده از راهبردهایی چون طنز، کنایه و وارونه­سازی، سازوکارهای حذف، طرد و خاموش‌سازی، گروه‌های حاشیه‌ای را آشکار می‌سازد و صداهایی را که در گفتمان‌های رسمی سیاسی، اجتماعی و دینی کمتر مجال ظهور یافته‌اند، بازنمایی می‌کند. این خوانش، لایه‌هایی از معنا را آشکار می‌سازد که در قرائت‌های صرفاً اخلاقی یا اجتماعی کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند و نشان می‌دهد که متن چگونه به عرصۀ تقابل‌ گفتمان‌های قدرت و مقاومت تبدیل می‌شود؛ خوانش آثار عبید زاکانی از این منظر نشان می‌دهد که طنز در این آثار به سازوکاری برای آشکارسازی بخش‌های مسکوت متن و نقد مناسبات قدرت و ایدئولوژی حاکم تبدیل شده است؛ همچنین امکان درک عمیق‌تری از روابط قدرت و ایدئولوژی را فراهم می‌آورد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


راوندی، مرتضی(1393). تاریخ اجتماعی ایران، ج 3. تهران: امیرکبیر.
زرین­کوب، عبدالحسین(1402). تاریخ مردم ایران، تهران: امیرکبیر.
عبید زاکانی، عبیدالله(1400). کلیات عبید زاکانی، ت‍ص‍ح‍ی‍ح‌ و ت‍ح‍ق‍ی‍ق‌ و ش‍رح‌ و ت‍رج‍م‍ۀ‌ ح‍ک‍ای‍ات‌ ع‍رب‍ی:‌ پرویز اتابکی، تهران: زوار.
فرهمندفر، مسعود و شاکری، عبدالرسول(1398). «رویکردهای نوین در تاریخ ادبیات­نگاری». تاریخ ادبیات، 12(2)، 195-215.
فوکو، میشل(1404). نظم گفتار. ترجمۀ باقر پرهام، تهران: سپهر خرد.
فوکو، میشل (1393). اراده به دانستن(تاریخ جنسیت)، ج1. ترجمۀ نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران: نی.
قاسمی، سعیده، ایران­زاده، نعمت­الله و حسن­زادۀ نیری، محمدحسن(1400). «صداهای خاموش در کشمکشهای گفتمانی سدۀ هفتم»، نظریه و نقد ادبی، 6(1)، 29-5.
کشاورز بیضایی، محمد(1399). «بازتولید گفتمان نهادها و گروههای اجتماعی شیراز قرن هشتم در دیوان حافظ شیرازی»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، 10(2)، 167-145.
کشاورز بیضایی، محمد (1401). «تبادل تعامل و بازتولید گفتمان‌های سیاسی قرن هشتم هجری در دیوان حافظ شیرازی»، مطالعات ایرانی، 21(41)، 494-467.
گرینبلت، استیون(1404). جهان چگونه مدرن شد، ترجمۀ مهدی نصرالله­زاده، تهران: بیدگل.
مورگان، دیوید(1373). ایران در قرون وسطی، ترجمۀ عباس مخبر، تهران: طرح نو.
میرزابابازادۀ فومشی، بهنام و خجسته­پور، آدینه(1392). «ابهام­زدایی از نقد نوپای تاریخ­گرایی نو»، نقد ادبی معاصر، 6(22)، 142-115.
میرزابابازادۀ فومشی، بهنام و خجسته­پور، آدینه (1394). «خوانش متفاوت متون کلاسیک فارسی در پرتو تاریخ­گرایی نو»، متن­پژوهی ادبی، 63، 180-161.
نجومیان، امیرعلی(1396). «تاریخ، زبان و روایت». خردنامه، 7(18)، 82-59.
Greenblatt, S(2024). Renaissance Self-Fashioning: from more to Shakespeare. University of Chicago press
Veeser, H. Aram(ed)(1994). The New Historicism. First Edition. New York: Routledge.