مشروعیت‌بخشی «شخصیت پیر» و پیوند آن با گفتمانِ مسلطِ «سیرۀپیامبر» در اسرارالتوحید و مقامات ژنده پیل بر اساس نظریۀ ون‌لیوون

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی فارسی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیات‌فارسی. دانشگاه سمنان. سمنان. ایران

2 دانشجوی دکتری زبان وادبیات فارسی،دانشگاه بیرجند، بیرجند،ایران

چکیده

کتاب‌های مقامات و مناقب صوفیه از حیث ارائه دادن سیمای فرابشری از مشایخ صوفیه، بستری متناسب با فرایند مشروعیت‌بخشی فراهم آورده و می‌کوشند با تکیه بر قدرت اقناعی زبان از یک‌سوی و همسو کردن با سیرۀ پیامبر از سویی دیگر، به بازنمایی چهرۀ مشایخ صوفیه به عنوان یکی از کنشگران اجتماعی بپردازند. در این پژوهش با تکیه بر رویکرد تحلیل انتقادی گفتمان تئو ون لیوون، به صورت توصیفی-تحلیلی به بررسی شیوه‌های مشروعیت‌بخشی «شخصیت پیر» و پیوند آن با گفتمانِ مسلطِ«سیرۀپیامبر» در دو اثر اسرارالتوحید و مقامات ژنده پیل پرداخته شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد مشروعیت‌بخشی«شخصیت پیر» به تأسی از «سیرۀ پیامبر» در دو اثر به صورت دسته‌بندی کلی: نقل اسطوره‌پردازی، ارزش‌گذاری اخلاقی(قیاس) و اعتباربخشی مطرح می‌شود. همینطور دسته‌بندی‌های فرعی به صورت: کرامات منتسب، پایبندی به سنن پیامبر، نسب‌نامه طریقت (خرقه‌پوشی)، کهن‌الگوی عمل و... ارائه شده است. در یک برآیند کلی‌تر، نشان می‌دهد که اسرار‌التوحید در خلق چهرۀ مشروع ابوسعیدابوالخیر به نسبت مقامات ژنده‌پیل و چهرۀ احمدجام، توفیق بیشتری حاصل می‌کند؛ چرا که شخصیت محوری اثر ظرفیت چنین بازنمایی‌ای را دارد و هم نویسنده با مهارت‌هایی، مضامین سیرۀ پیامبر را به تجاربی زیسته و عاطفی مبدّل کرده است و تلاش می‌کند از  تمام سازوکارهای منتسب به سیرۀ پیامبر بهره وافی ببرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آقاگل­زاده، فردوس(1394). تحلیل گفتمان انتقادی و ادبیات، تهران: علمی و فرهنگی.
ابن­حزم، علی­بن­احمد(بی تا). الفصل فی الملل و الاهواء و النحل، بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن­عبدربه، احمد­بن­محمد(بی تا). العقد الفرید، بیروت: دارالکتب العلمیه.
الیاده، میرچا(1384). اسطوره، رؤیا، راز، ترجمۀ رؤیا منجم، چاپ دوم، تهران: فکر روز.
بقلی، روبهان(1393). کشف­الاسرار و مکاشفات الانوار، تصحیح و ترجمه مریم حسینی، چاپ اول، تهران: سخن.
بلعمی، محمد بن محمد(1353). تاریخ بلعمی، به تصحیح محمد تقی بهار و به کوشش محمد پروین گنابادی، تهران: زوار.
پورجوادی، نصرالله(1385). پژوهش‌های عرفانی، تهران: نی.
ثعالبی­نیشابوری،ابومنصور(1376). ثمار القلوب ­فی ­المضاف ­و ­المنسوب، ترجمۀ رضا انزابی ­نژاد، مشهد: دانشگاه فردوسی.
ثعلبی، احمد بن محمد(بی تا). الکشف و البیان المعروف تفسیر الثعلبی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
حیاتی، زهرا و فاطمه عربزاده(1399). «بازخوانی باب اول بوستان سعدی با رویکردی مشروعیت­بخشی در گفتمان حکومت»، متن­پژوهی ادبی، 24 (83)، 222-193. 10.22054/LTR.2018.18163.1718 DOI:
زمخشری، محمودبن عمر(بی تا). اساس البلاغه، بیروت: دار صادر.
شفیعی­کدکنی، محمدرضا(1392). زبان شعر در نثر صوفیه، تهران:سخن.
شفیعی­کدکنی، محمدرضا (1393). درویش ستیهنده، چاپ اول، تهران:سخن.
غزنوی، سدید الدین محمد(1340). مقامات ژنده پیل، حشمت الله موید سنندجی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
فداکار، کژال و رضا صادقی شهپر(1401). «مشروعیت­بخشی و مشروعیت­زدایی در اشعار ملک­الشعرا بهار و حاجی قادر کویی بر اساس نظریۀ ون لیوون»، پژوهشنامه ادبیات کردی، 8 (1)، 37- 13. 10.34785/J013.2022.002 DOI:
فروزانفر، بدیع­الزمان (1381). احادیث و قصص مثنوی، تهران: امیرکبیر.
فتوحی، محمود و محمد افشین­وفایی(1387).«تحلیل انتقادی زندگی­نامه­های مولوی»، بخارا، 15(90- 89) ، 53-29.
قرشی، باقر شریف(بی تا). حیاه الامام محمدباقر، بیروت: دار البلاغه.
قزوینی حائری، یاسر(1389). «گفتمان مشروعیت در هشت بهشت ادریس بدلیسی»، مطالعات تاریخ اسلام، 2 (5)، 127- 107.
لطفی پور­ساعدی، کاظم(1371). «درآمدی بر سخن­کاوی»، مجله زبان­شناسی، 9 (1)، 22- 3.
مجمل التواریخ و القصص(1389). تصحیح محمد تقی بهار، تهران: اساطیر.
محمد بن منور(1367)؛ اسرار التوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید، محمدرضا شفیعی کدکنی، چاپ دوم، تهران: سخن.
مکاریک، ایرناریما(1385). دانشنامۀ نظریۀ ادبی معاصر، ترجمۀ مهران مهاجر و محمد نبوی، تهران: آگاه.
مولوی، جلال الدین محمد(1393). مثنوی معنوی، به اهتمام و تصحیح نیکلسون، تهران: مولی.
میبدی، احمد بن احمد(1382). تفسیر کشف الاسرار و عده الابرار، به اهتمام علی اصغر حکمت، تهران: امیر کبیر.
ون­دایک، تئون.ای(1389). مطالعاتی در تحلیل گفتمان، ترجمه گروه مترجمان، تهران: دفتر مطالعات و توسعه رسانه­ها.
ون لیوون،تئو(1397). ساخت گفتمانی مشروعیت­سازی، تحلیل گفتمان سیاسی، ترجمه اسماعیل رضایی پناه و شوکتی مقرب، تهران: تیسا.
ونیسنت. اندرو(1371). نظریه­های دولت، ترجمه حسین بشریه، تهران: نی.
ویوین، بر(1395). برساخت­گرایی اجتماعی و تحلیل گفتمان، ترجمه اسماعیل رضایی پناه، تهران: تیسا.
یارمحمدی، لطف­الله(1383). گفتمان رایج و انتقادی، تهران: هرمس.
یورگنسن، فیلیپس(1389). نظریه و روش در تحلیل گفتمان، ترجمه هادی جلیلی، تهران: نی.
Johnson, C., Dowd, T. J., Ridgeway, C. L. (2006). Legitimacy as A Social Process. Annual Review of Sociology.
van Leeuwen, T(2007). Legitimation in Discourse and Communication. London, Los  Angeles.