1
کارشناس ارشد ادبیات کودک و نوجوان، دانشگاه پیام نور شهرکرد
2
دانشیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور ، تهران، ایران
10.22034/lda.2026.145397.1121
چکیده
مسئله جنسیت و بازتولید کلیشههای جنسیتی در ادبیات کودک و نوجوان همواره موردتوجه پژوهشگران علوم اجتماعی و ادبیات بوده است. این پژوهش با رویکردی تحلیلی ـ انتقادی به بررسی بازنمایی کلیشههای جنسیتی در رمان آرزوی سوم اثر مصطفی خرامان میپردازد. هدف، تحلیل چگونگی شکلگیری نقشهای جنسیتی در این اثر و تأثیر آنها بر هویت و رفتار شخصیتهای زن و مرد است. در این راستا، با بهرهگیری از روش تحلیل محتوای کیفی و بر مبنای نظریههای مطالعات جنسیت و کلیشههای جنسیتی، شخصیتپردازی زنان و مردان، ساختارهای قدرت در روابط خانوادگی و اجتماعی و نحوه بازتاب نابرابریهای جنسیتی در روایت داستان بررسیشده است. یافتهها نشان میدهد این رمان بهروشنی محدودیتهای اجتماعی، فرهنگی و خانوادگیای را که بر زنان و دختران تحمیل میشود، بازنمایی میکند. شخصیتهای زن، بهویژه ناهید و زهره، در محیطی مردسالار رشد میکنند که در آن نقشهای سنتی جنسیتی بر آنان تحمیلشده و از دسترسی به فرصتهای برابر با مردان محروم میمانند؛ در مقابل، شخصیتهایی مانند آقا منصور نمایانگر تفکری سنتی و سلطهجو هستند که دختران را در موقعیتهای فرودست قرار میدهد. آرزوی سوم نهتنها بازتابدهنده بخشی از واقعیت زیست زنان در جامعه سنتی ایران است، بلکه میتواند بهعنوان ابزاری انتقادی برای بررسی تأثیر کلیشههای جنسیتی بر ذهنیت نوجوانان نیز به کار رود. درنهایت، این پژوهش بر اهمیت تحلیل مقوله جنسیت در ادبیات کودک و نوجوان تأکید کرده و پیشنهاد میکند نویسندگان و ناشران در تولید آثار ادبی، به بازتعریف نقشهای جنسیتی و ارائه الگوهای برابرتر برای دختران و پسران توجه کنند.
)